دکتر جاسبی
۱۳۹۵ آبان ۱۰

اختر چرخ ادب

یک هفته پس از روز جهانی زنان، اینجا یعنی در ایران، بزرگداشت زنی شاعر است؛ رخشنده اعتصامی، پروین شعر ایران. اینکه تاریخ ثبت به سجل پروین را یادآوری کنیم، یا بگوییم سبک شعری‌اش خراسانی است و محاوره را به خوبی به نظم در آورده، از حوصله این متن خارج است. چه اینکه متون بسیاری، دقیق و روشن این موضوعات را پرداخته‌اند.

برای بزرگداشت شاعر، جدای از یادآوری آنچه برای ادبیات فارسی به ارث گذاشته است، لازم است تا به تأثیر وی بر سپهر اجتماعی، فرهنگی و سیاسی دوران خود و پس از آن نیز اشاره گردد. پروین اعتصامی که در خانواده‌ای فرهنگی رشد یافته است، شدیداً متأثر از پدر، اعتصام الملک، است.

در زمانه‌ای که دسترسی به کتاب و مجله سهل نیست، اطلاعات لازم را از پدر کسب می‌کند و هم اوست که برای اولین بار، سروده‌های شاعر را در مجله خود (بهار) منتشر می‌سازد. پروین جایگاه پدر در زندگانی‌اش را در شعر «در تعزیت پدر» به خوبی به تصویر می‌کشد:

رفتی و روز مرا تیره تر از شب کرد بی تو در ظلمتم، ای دیدهٔ نورانی من

پروین در زمانه و شرایطی رشد می‌یابد که اوضاع سیاسی مملکت دستخوش تغییرات عظیمی است، شرایط اجتماعی در حال تجربه دوران جدیدی است، و ساختارهای جدیدی در نظم و نثر فارسی در حال شکل‌گیری است. در این هنگام، پروین که متأثر از این تغییرات است، خود نیز بخشی از این تحولات می‌گردد. دورانی که با صدور فرمان مشروطیت، تغییرات نظام سیاسی و جنگ‌های جهانی همراه است. مشکلات و مصائب ناشی از این موارد، به خوبی در شعر پروین انعکاس یافته است. قطعه‌های معروفی چون اشک یتیم و یا «صاعقه ما ستم اغنیاست» از بارزترین واکنش‌های شاعر به وضع موجود است. در این اشعار و اشعار مشابه دیگر، طبع لطیف شاعر از ظلم و ستم و اختلاف طبقاتی به رنج آمده و این سیاهی‌ها به خوبی نشان داده می‌شود.

پیشهٔ آنان، همه آرام و خواب قسمت ما، درد و غم و ابتلاست
دولت و آسایش و اقبال و جاه گر حق آنهاست، حق ما کجاست